СА РУШ АВАЙ ХЪИМИЛ ХУЬРЕ

 Шаир Къариб Гьуьсейнова Къарабагъдин кьвед лагьай дяведа     шегьид  хьанвай тек  са дишегьли, викIегь лезги руш Аресте Бахишовадин экуь руьгьдиз бахшнавай чIехи поэма кхьена акьалтIарнва. Эсер лезги ва Азербайжан чIаларал кьилди ктаб хьиз чапдиз гьазурзава. Чна гьа поэмадай бязи чIукар куь ихтиярдизни гузва.

 

 

Заз Ватанди эверна

Са руш авай Хъимил хуьре

Виридаз чирхчир,

Буба фейла дуьнядилай

Кьуд яш авачир.

Дидедин тIвар Мектубе я

Гаф ийин куьруь:

Юкь са тIимил какур хьанвай,

Бахтарни къуьруь.

Хъимил хуьруьн диши лекь тир

Гуьзел Аресте,

Ам жузазвай суварин на

Гарариз мез це.

Дидед чIехи авуна руш

РикIе мурадар,

Мехъерарна дидед рушаз

КIватIна тIаратIар.

Руш духтур тир, дидедивни

Агакьдай са гъил,

Фад-фад къведай, гьал жузадай

Акадариз кьил.

Эрменидин кIвал чкIурай

Дяве юзурна,

Эрменидин фу чIук хьурай

Чун икьван курна.

Ягъ-ягъунриз чи Аресте

Вич гьатна рекье,

Са лекьвилин ашкъи авай

А жегьил рикIе.

Ватанди ваз эверзамаз

Акъатиз ифин,

Хер алайдан, кьацI алайдан

Куьмекдиз тефин?..

Фена вичи, вичин гъилив

Кхьена арза.

РикIе икьван цIай авайла

Гьикьван акъвазда?

Авач лугьуз ацукьдай кIвал

Адан дидедиз

Фул акатна аялрикай

Са кIус кичIе хьиз.

Везифедал алайбурун

Гадаяр катна,

Дяведиз фин кесиб рушан

Бахтуна гьатна.

-Вал аманат, я чан диде,

Марданни, Зегьра,

Заз Ватанди эвер гана

Дуьаяр ая!

 

Мектубе дидедин кьисмет

Мектубедиз акурди тир

Вири четинвал,

Кесиб тирдан мердвилизни

Вичин кьетIенвал.

Регьят кар туш чIехи авун

Етим веледар.

Гьардаз вичин пекер кандай,

Гьар кьуьд, гьар гатфар.

Тарсар кIелиз ктаб къачун,

Кхьиз дафтарар.

Вуж нихъ галаз гьиниз фена,

Жузаз хабарар.

Кесиб тиртIан рикI цицIи тир,

Руша кIелзавай,

“Авач-тушдин” фикир ийиз

РикIи хъелзавай.

Кас галачиз папан крар

Гзаф тир залан.

Адахъ пара фад галукьна

Юзурур тIурфан.

КIвални авач, пулни авач,

Инсанвал ава.

Инсанвилер ава лугьуз

РикIик квал ква.

Гъил агъуз я, кьил вине я,

Са гуьлле хьиз гаф чине я,

Арестедин рехъ гьина я,

Мектубе вах?

Чаз аквазва на чIугурбур,

ЧIугурбур я ви рикI тIуьрбур.

РикIи вучрай икьван тIур-тIур,

Мектубе вах?

Ви йиферин ахвар хана,

Ви умудар кукIвар хьана,

Ни ваз чIулав хабар гана,

Мектубе вах?

Ви кIвачерин чархар кIеве,

Икьван тIурар, чархар хиве.

Бахт хцидай чархар цава,

Мектубе вах!

Гьич хуш хьанач гьалай уьмуьр,

Аявала, на жув хамир.

На  хтулар етим тамир,

Мектубе вах!..

 

Бубадини сурал ихтилат

 

Буба къведай Арестедин ахвариз,

Гьал жузадай хъуьтуьлдаказ рахуриз.

Рехъ къалурдай ам гьатайла кIевера,

Меслятдай:-Зи руьгьдиз на эвера!

Гила вучда Арестадиз тади я,

Арза кхьей рушан фикир кьетIи я.

Меслятар гуз, бубадихъ гъил агакьдач

ГьикI дар чIавуз суравай кас суракьдач?..

Аялар гваз фад хтана Къубадиз,

Фена сурал гъил хкажна бубадиз.

Минетна а кас хутахай цавариз,

Са бубадин чка гудай сувариз.

Бубад сурай ван атана:”Вач!”- лугьуз,

Сувай агъуз къван атана:”Вач!”- лугьуз.

Суван тандиз кьур акъатна, хиялна,

АвачтIани циф- вилери стIална.

ВацIар амай ийир-тийир квахьна,

Акъатай гар руш галайвал къарагъна:

-Ваз ахквадай эхир туьмер за гана,

Бубад гъилив ви чIарар за адгъунна.

А ви пелел икI кхьенва кхьейда,

Регъуь жеда ваз рекьелай элкъвейтIа.

Ви бубани Чернобылдиз икI фенай,

Гьа вуна хьиз фида лугьуз ифенай.

КIеве гьатай гьар са касдиз чара жен,

Твах вунани са лекьре хьиз жуван женг.

Гахкъуд ая, хер алайбур сагъ хъхьуй,

АкI ая на ви хиве гунагь тахьуй.

Аскеррини ваз лугьурай малаик,

Са вах хьтин ахъа ая жуван рикI.

Ви гуьгъуьна сувар шехьиз-дакIвазва,

На ийизвай женг абуруз аквазва…

Аресте руш:”Сагърай!”-лугьуз хтанвай,

Хъфир чIавуз миргер, яцар шез авай.

Гуьне пата вилив хвенай ада рехъ,-

Къуза пата хулер, кьацIар шез авай.

 

-Чи руш гьиниз?-Гьатна лифер шакуна,

Кьиникьиз фин жедан кефер такуна?

Шагьвар акьаз чIкай кифер акуна,-

Тади галай дили вацIар шез авай.

Кьве куьлуь къвед низ умудна, нив туна?

Чи рагари Арестедин къив туна.

Къветеризни мани лугьуз сив туна,

Мани кьатI тир,- суван сусар шез авай.

 

Мад кьве стха вах авачиз амайди,

Вучрай дидед рехъ авачиз амайди.

Гьахъ чгъайди гьахъ авачиз амайди,-

Чилел нуцIар, цава Гъуцар шез авай!..

 

Дидедиз авур тавакъу

 

-Зи веледар вал аманат, чан диде,

Ви вилик зи хажалатар пара я.

Зун ксузмаз атурай ви ван, диде,

КIевевай заз вун сад лагьай чара я.

ЦIийи пекер заз свас тирла акунай,

А цIийивал хуш атанач бахтуниз.

Зазни чида ви юкь вучиз какуннай,

Цавари къул чIугуна зи тахтуниз.

 

Чи аскерриз ава куьлуь веледар,-

Хер алайди тухурайни ивиди?

Дагъ хьтин кас гьикI ийида аладар,-

Вуч хъувурай кIвале тунвай себиди?

Ватандин гъам кесибдинди, я диде,

Хаха касар документра “кичIи” я.

Фидай чанни кесибдинди, я диде,

Руфун тухдан рикIни, вилни ичIи я.

Пул авайдаз Ватан авач, пул ава,

Автоматар кьадай адахъ гъил авач.

Адаз къванцин винел гьатдай къул ава,

Фена душман рекьиз жедай кьил авач!

 

Чил нинди я- зи веледриз чир ая-

ЧIуру кардив регъуь жедай чин хьурай.

На Мерданаз, на Зегьрадиз гьир ая,

Залай вилик Ватан лугьуз кьин кьурай!

Зи веледар вал аманат, чан диде,

Ви вилик зи хажалатар пара я.

Зун ксузмаз атурай ви ван, диде,

КIевевай заз вун сад лагьай чара я.

 

Дидедин гьарай

 

-Зун хъфизва, саламат хьухь, я диде,

Аллагьди рехъ гайи са къуз хкведа.

Зун дяведа, ви хиялри рикI неда,

Зун ви патав вахъ рикI куз-куз хкведа.

И эвердиз: “Ваъ!”- лугьуз заз зур авач,

Яракь рикI я- гъиле хци тур авач,

Заз ви ашкъи эцигдай са къур авач,-

Шехьиз фена, ацIуз-ацIуз хкведа.

 

Заз къветери ваз темен гуз сив туна,

Заз дагълари лекь лагьана лув туна.

Заз лекьери: “Ша!”-лагьана къив туна,-

Жуван лекь руш къамир ажуз, хкведа!..

Дидед  кьунвай ам къужахда са кьадар,

Квахьнавай гъилеринни такьатар.

Рушаз чида дидед рикIи хъелайди,

Гьисс авуна а вилерай кIелайди:

 

-За регьятвал гана маса,-

Чими тавун, мекьи тавун.

Са гъил вацIа, са гъилни цIа

Асант туш руш чIехи авун.

РикIе гъамар ацIанава,

Бахт кхьирди ксанава.

И дуьня акI кьацIанава

ГьикI чуьхвена михьи хъвун?

 

Шумудан тIал кIула парда?

Фикирри зи кьил кукIварда.

Зал кафан ни алукIарда,

Ни  лугьуда  рекьида вун?..

Рушан рикIел дидедин гьал атана,

Ада дидед чIугвазвайбур кьатIана.

Агъуз хьана темен гана гъилизни,

ИкI лагьана туьмер гуз-гуз  кьилизни:

 

-Фагъир диде, ваз такунмай вуч ама,

Са виле нагъв, са вилени яд хьана.

Ви руш хквер рекьер ичIи, буш ама,

Гьа рекьер хьиз умударни кьатI хьана.

Нин ичIи нефс эчIи хьана ви винел,

Ни кхьей бахт мичIи хьана ви пелел?

Малаикар гъвечIи хьана ви къуьнел,-

Низ акуна ви вилерни шад хьана?

 

Са рикI ава- акур инсан агъазва,

Са рикI ава- къене вулкан къугъвазва,

Са рикI ава-кьилел тIурфан къугъвазва,-

Са рикI ава- дердеринни кIватI хьана!..

И байихри цифеди хьиз зун кьунва

 

-И дяведа квахьзава жегьилар,-

Гъуд геляна къванцин цлар паддайбур.

АцIанава акI хъилев чи кьегьалар,-

Са чIукIулдив душмандин  туьд кьатIдайбур.

Са игитар и ягъунра рекьизва

Заз стха хьиз, яни велед хьиз азиз.

Дявед къене хъуьтуьл гьиссер тIакьазва,

Я ракь жеда, я къван жеда зун cа кIус.

Аскер ава телефондиз пул хьанач,

Буба ава контур ракъур жезвачир.

Аял ава садрахъ кIвализ раханач,

Диде ава хцин суракь къвезвачир…

Кесибар я тухузвайди и дяве,

Пул авайдан и дяведа вуч ава?-

И кьин-кьиникь мад гьатнава чи хиве,

Алахъ, кесиб, ваз гьи кьадар гуж ава!..

 

Жув идара авун зазни четин я,

Рекьизвайбур акваз зунни рекьизва.

Са диде хьиз зи рикI пад хьун мумкин я,

Мад жув кIватIа,-зи экв инриз чкIизва!..

-Къе цIигел яз зун веледрихъ шехьзавай,

И ягъунра сагъ амукьун са бахт я.

Уьмуьр икьван куьруь хьун за негьзавай,

Гуьлле акьаз хиялар зи кьатI-кьатI я.

 

Мад байихри цифеди хьиз зун кьунва,

Зулумат я икI гъамуник акатун.

Зун бицIекрин жедвелни гваз атанва,

Жузун патал тарсунив гьикI агатун…

Са аскердиз зун яргъалай аквазвай,

Фадвилелди ам зи къвалав атана.

Кьезил ийиз кан хьана зи рикIин цIай,

Секинвал гуз алахъна ам датIана.

 

Лагьана заз: рацIамар ви какур я,

Гьар сад чара гъиле авай тур хьтин.

ЭкIя хьанвай чIарарин фикир ая,

Са кьушунди элкъуьрнавай чIур хьтин.

Вилера ви са “Граддин” цIай ава,

КIакIамарни дяве ийиз я кIвачин.

Хъел авачтIа, белки кьиле къай ава?-

ИкI цифеди куьз хранва бес ви чин?

 

За вуч лугьун залай гъвечIи аялдиз?-

Буба авач – дидедин тек велед ам.

За чIугурбур тагъурай гьич хиялдиз,

ТIимил яни гьар итимдиз вичин гъам?..

…Пандемияди  кIевирна мектебар,

За аялрин тарсаринни фикирда.

Чи япара авайди и чIур хабар,

Мектеб амач, тарсар нивай гьикI чирда?

 

Мектебарни и дяведин къенева,

Институтрай гьикьван аскер атанва.

Шумуд муаллим чахъ галаз къуьн-къуьнева,-

Дявед тIалар аялрини кьатIанва.

Зи бицIекар гила пара куьлуь я,

Завай жезвай дидевилин эхир – им.

Зул ятIани къенин гьава мили я,-

За байихрин дяве гьикьван туьхуьрин?

 

И кIуьд-цIуд йис гьикI атана, гьикI фена?

Мажал тахьай кат-калтугра гьатна зун.

Гьахъ дяведа са ракь хьтин ифена,-

Хун тавуртIан, кесибвили къатна зун.

Ашкъи завай кягъуна цIай хьтин,

Заз амукьна и кьве велед пай хьтин.

Туьхвена ашкъ галукьнамаз  къай хъуьтIуьн,-

ГьикI лугьуда бес ашкъиди шадна зун?

 

КIевевайдаз куьмек гудай кас авач,

Зун галайвал ацIуз къведай вацI авач.

Мад дуьнеда инсанвилиз мас авач,-

Зи дердери шумуд патахъ падна зун!

Шикилра:

Кьиникьинлай кьулухъ вири 18 уьлкведин 25 медвахаз ганвай  Виридуьнядин “Florence Nightingale” медалдиз лайих акуна.

Скулптор Муьстекъил Бабаева туькIуьрнавай тимтал (гуьмбет).

Веледар-Мердан ва Зегьра